Είμαστε άνθρωποι ή μηχανές; (μέρος 1ο)

Η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων συσημάτων

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από φαινόμενα πολυπλοκότητας, αλληλεξάρτησης, ρευστότητας και αστάθειας. Χαρακτηρίζεται ακόμη από την επιδίωξη της καινοτομίας και τη μετατόπιση του κέντρου βάρους από τα πάγια περιουσιακά στοιχεία στα περισσότερο απροσδιόριστα, όπως είναι η εταιρική γνώση, κουλτούρα και προσαρμοστικότητα. Στην προσπάθειά τους να ανταποκριθούν στις ραγδαίες αλλαγές του περιβάλλοντός τους, οι επιχειρήσεις προχωρούν σε απόπειρες αλλαγών και υιοθέτησης νέων αντιλήψεων, που όμως εξελίσσονται απρόβλεπτα και τα αποτελέσματά τους κρίνονται μη ικανοποιητικά σε σχέση με τους πόρους, την προσπάθεια και την ελπίδα που επενδύθηκαν. Για παράδειγμα, συχνά οι παρεμβάσεις μπερδεύουν τις καταστάσεις αντί να τις επιλύουν, αισιόδοξα σχέδια διαψεύδονται οδυνηρά, ο καθημερινός φόρτος εργασίας διογκώνεται, ενώ την ίδια στιγμή σημαντικοί οργανισμοί καταρρέουν μαζικά. Όλα αυτά δημιουργούν στις διοικήσεις και τα στελέχη μια αυξανόμενη αίσθηση αδυναμίας, ανασφάλειας και άγχους.

Αυτό συμβαίνει γιατί η αναλυτική σκέψη με τα εργαλεία της, που τον 20ο αιώνα αποτέλεσαν το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της δυτικής επιστήμης και κουλτούρας, είναι προσανατολισμένη στη κατάτμηση (fragmentation) των συστημάτων σε υποσυστήματα, προκειμένου να αναλύσει το καθένα χωριστά, θεωρώντας τα υπόλοιπα ως “μαύρα κουτιά”. Σε αυτά τα περίπλοκα (complicated) συστήματα η προσοχή εστιάζεται στην αναζήτηση όλων των χαρακτηριστικών και των πρότυπων σχέσεων ανάμεσα στα υποσυστήματα και τα συστατικά – “εξαρτήματά” τους, ώστε ο σχεδιαστής του συστήματος να είναι σε θέση να προβλέπει την συμπεριφορά τους. Σε τέτοια περίπτωση, για την εύρυθμη λειτουργία του όλου συστήματος, αρκεί τα “εξαρτήματά” να είναι κατάλληλα διασυνδεδεμένα και “αξιόπιστα” στη συμπεριφορά τους.

Όμως, στους ανθρώπους οι μεταξύ τους σχέσεις είναι δυναμικές και συχνά μη-αναμενόμενες (μη-γραμμικές), καθώς έχουν σημαντικό περιθώριο προσαρμογής στο εκάστοτε πλαίσιο αναφοράς. Έχουμε πχ διαφορετικές εκδοχές της προσωπικότητας να εμφανίζονται με γνωστούς ή αγνώστους, στην οικογένεια ή το επάγγελμα, σε καταστάσεις χαλάρωσης ή κινδύνου κλπ. Επομένως αυτές οι σχέσεις είναι το κρίσιμο μέγεθος, που καταλήγει κάθε φορά σε πολύπλοκα (complex) και προσαρμοστικά, συχνά δε απροσδόκητα – χαοτικά αποτελέσματα. Έτσι, ακριβώς λόγω αυτού του (φυσικού) βαθμού ελευθερίας, οι απλοί κανόνες που ισχύουν μεταξύ των μελών των οργανισμών δεν μπορούν να προδικάσουν το τελικό αποτέλεσμα, δηλαδή την συλλογική συμπεριφορά του συστήματος. Παραδείγματος χάρη, κι αυτή η “καλημέρα” που λένε δύο άνθρωποι όταν συναντιούνται, δεν έχει πάντοτε την ίδια σημασία (ή την ίδια σκοπιμότητα) κι έτσι μεταφράζεται ανάλογα με τα συμφραζόμενα, που διαμορφώνουν το τρέχον πλαίσιο και νοηματοδοτούν την σχέση και συμπεριφορά τους περαιτέρω.

Επιπλέον, η εργασιακή εμπειρία μας επιβεβαιώνει ότι οι επιχειρήσεις είναι συστήματα ενιαία, που δεν μπορούμε να αναλύσουμε στα συστατικά τους μέρη και να τα μελετήσουμε, χωρίς να υποπέσουμε σε υπεραπλουστεύσεις και να άρουμε ουσιώδεις αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν μεταξύ τους. Ένας οργανισμός για παράδειγμα, εκτός από το επίσημο οργανόγραμμα και τις διαδικασίες που αποτυπώνονται σε επίσημα έγγραφα (με διαγράμματα, κανονισμούς, προδιαγραφές θέσεων εργασίας, καθηκοντολόγια κλπ), διαθέτει και το άτυπο δίκτυο των ανθρώπων του, με τις σχέσεις και τις δυναμικές τους. Το δίκτυο αυτό αποτελεί την ανεπίσημη (informal) πλευρά του και, ακριβώς επειδή προκύπτει μέσα από φυσικές σχέσεις, είναι πανίσχυρο και συμπληρώνει τον επίσημο οργανισμό (formal organization), εξισορροπώντας μάλιστα τις υπερβολές και τις ελλείψεις του.

Επίσης, οι άνθρωποι μπορούν να εναλλάσσουν τη δράση τους ανάμεσα σε διαφορετικούς προσωπικούς, επαγγελματικούς ή κοινωνικούς ρόλους (εν μέσω καθηκόντων, συνομιλιών, σκέψεων και απολαύσεων), μετέχοντας σε διαφορετικές ομάδες (εργασιακές, αθλητικές, καλλιτεχνικές, πολιτικές κλπ) ή απλώς σε παρέες της αρεσκείας τους. Σχεδόν πάντα όμως, μπορούν να προσαρμόζονται στις απαιτήσεις του κάθε ρόλου, από ευχαρίστηση ή από υποχρέωση.

Αυτό είναι κάτι που δεν μπορούν να σχεδιάσουν ή να διαχειρισθούν τα παλαιά (γραμμικά) μοντέλα διοίκησης, τα οποία υποπίπτουν σε συχνές αλλά κρίσιμες υπεραπλουστεύσεις, γιατί προϋποθέτουν και ζητούν από τους ανιρώπους έναν συγκεκριμένο (μοναδικό κατά περίπτωση) τρόπο στάσης και αντιμετώπισης μιας κατάστασης, τον “ορθό”.

Σε συστήματα λοιπόν όπου ο ανθρώπινος παράγοντας είναι καθοριστικός, η συλλογική συμπεριφορά δεν είναι επακριβώς προβλέψιμη και “αντικειμενικά” αποδεκτή. Ούτε η λύση σε κάποιο πρόβλημα μπορεί να είναι “εργαστηριακά” σχεδιασμένη, στηριγμένη σε κάποιο πρότυπο, που αποδείχθηκε πετυχημένο κάπου αλλού. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι “οι άνθρωποι δεν είναι μηχανές” κι έτσι οδηγούμαστε να επανεξετάσουμε τον τρόπο που βλέπουμε την διοίκηση και κατ’ επέκταση πολλές πτυχές της ζωής μας.

 


Have your say